Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları Güncellemesi için İlk Ulusal Koordinasyon Çalıştayı

Biyolojik çeşitlilik için kritik öneme sahip alanları tanımlayarak koruma altına almak amacıyla geliştirilmiş bir yaklaşım olan ve ilk defa  Doğa Derneği tarafından 2006 yılında yayınlanan Türkiye’nin Önemli Doğa Alanları envanterinin güncelleme çalışmaları 20 yıl sonra Ankara’da yapılan çalıştayla duyuruldu. 

Ankara’da gerçekleşen ulusal koordinasyon çalıştayı ile bir araya gelen 12 sivil toplum kuruluşunun temsilcisi, 11 üniversiteden akademisyenler ve Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı üç genel müdürlüğün uzmanları çalışmalara başladı. Çalıştayda güncel verilerin Türkiye’nin doğa koruma politikalarına entegrasyonu, Önemli Doğa Alanları üzerindeki tehditlere karşı kullanılması ve akademi-kamu-sivil toplum işbirliğinin yöntemleri ele alındı.

Önemli Doğa Alanları, hassas ekosistemleri, endemik türleri ve nesli tehlike altındaki canlıları barındıran kritik habitatları kapsayarak, biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik küresel standartların uygulanması ve koruma stratejilerinin geliştirilmesine olanak sağlıyor. 2006 yılında yayınlanan ilk envanterde bitkiler, kız böcekleri, kelebekler, iç su balıkları, çift yaşamlılar, sürüngenler, kuşlar ve memeliler ile ilgili veriler sentezlendi ve Türkiye’de 305 Önemli Doğa Alanı tanımlandı. 

Doğa Derneği’nin koordinasyonunda 2023 yılında başlatılan ve 2029 yılında tamamlanması hedeflenen Önemli Doğa Alanları güncelleme çalışması, son yirmi yılda Türkiye doğasında yaşanan değişimleri, kayıpları ve umut verici yeni keşifleri bilimsel verilerle kayıt altına alacak.

Türkiye’den Avrupa’ya Akademisyen ve Uzmanların Ortak Çalışması

ÖDA yaklaşımı, 2016 yılında Dünya Doğa Koruma Kurumu (IUCN) tarafından küresel ölçekte öncelikli alanların belirlenmesinde resmi bir standart olarak kabul edildi. Doğa Derneği, 2023 yılında IUCN ekibinden Avrupa, Kuzey Afrika ve Orta Doğu ÖDA’ları Bölge Sorumlusu Dr. Catherine Numa ve ÖDA uluslararası sekreteryası başkanı Dr. Andrew Plumptre, BirdLife International ÖKA/ÖDA Küresel Bilim Koordinatörü Olivia Crowe işbirliğinde ÖDA Güncelleme Programı’nı başlattı. Tükiye’den eklenen akademisyen ve uzman ağı vasıtasıyla veri derleme çalışmaları kesintisiz olarak sürdürüldü. 

Kuşlardan Balıklara Bitkilerden Yumuşakçalara 9 tür grubuna ait 7.144 önemli konum tespit edildi.

12 uzmanın iki yıl boyunca yürüttüğü kapsamlı çalışmanın ilk sonuçları, Türkiye’nin biyolojik çeşitliliğine ilişkin dikkat çekici veriler ortaya koydu. Çalışma kapsamında 38 amfibi ve sürüngen türüne ait 61 nokta, 2.333 bitki türü ve varyetesine ait 3.794 nokta, 122 içsu balığı türüne ait 381 nokta, 56 kelebek türüne ait 338 nokta, 14 kızböceği ve yusufçuk türüne ait 92 nokta, 42 kuş türüne ait 256 nokta, 26 memeli türüne ait 137 nokta ve 875 yumuşakça türüne ait 2.083 nokta belirlendi.

İlk bulgular sonucunda, toplam 9 tür grubuna ait 7.144 farklı yer tespit edildi. Elde edilen veriler, Türkiye’nin biyolojik çeşitliliğinin güncel durumunun ortaya konulması ve dünya çapında önem taşıyan alanların belirlenmesi açısından önemli bir bilimsel temel oluşturuyor.

Bu güncelleme çalışmasını öncekilerden ayıran en önemli farklardan biri, analiz edilen canlı gruplarının genişletilmesi oldu. Bitkiler, yusufçuklar ve kızböcekleri, kelebekler, iç su balıkları, amfibiler, sürüngenler, memeliler ve kuşlar bu güncellemede de yer aldı. Mevcut uzmanlık gruplarına bu yıl yumuşakçalar da eklendi. Devam eden süreçte onlarca farklı disiplinden çok sayıda uzmanın da katkı sunacağı çalışmada; endemik, nesli tehlike altında olan ve hassas türlerin habitatları titizlikle haritalandırılacak.

Çalışmaları gerçekleştiren uzman grubunda yer alan uzmanlar: Prof. Dr. Ahmet Emre Yaprak – Bitkiler, Prof. Dr. Ali Kandemir – Bitkiler, Prof. Dr. Hasan Yıldırım – Bitkiler, Dr. Tuğkan Özdöl – Bitkiler, Prof. Dr. Ahmet Karataş – Memeliler, Uzman Cem Orkun Kıraç – Memeliler, Prof. Dr. Kerim Çiçek – Sürüngenler ve Amfibiler, Dr. Evrim Karaçetin – Kelebekler, Prof. Dr. Burçin Aşkım Gümüş – Yumuşakçalar, Doç. Dr. Ali Miroğlu – Kızböcekleri & Yusufçuklar, Prof. Dr. Baran Yoğurtçuoğlu – İç Su Balıkları, Dr. Şafak Arslan – Kuşlar – Memeliler, Prof. Dr. Muhammed Zeynel Öztürk – CBS, Dr. Enes Taşoğlu – CBS.

Bilimsel bulgular, endemik, tehlike altında, hassas veya benzersiz türlerin Türkiye’deki yaşam alanlarını belgeliyor.

Çalıştaya dair açıklamalarda bulunan Doğa Derneği Koruma Programı Koordinatörü Dr. Şafak Arslan; ’’COP 31’e sayılı günler kala gerçekleştirdiğimiz bu çalıştay, Türkiye’nin doğa koruma ve iklim değişikliği konularındaki politika ve planlamalarını doğrudan etkileyecek düzeyde bir çalışma. Elde edilen bilimsel bulgular, endemik, tehlike altında, hassas veya benzersiz türlerin Türkiye’deki yaşam alanlarını belgeliyor. Bu veriler, Kunming-Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi’nin %30 Korunan Alan (30×30) Hedefi doğrultusunda ulusal koruma politikalarına ve Diğer Etkili Alan Temelli Koruma Önlemleri (OECM) mekanizmalarına ve ulusal veritabanlarına uyarlanarak entegre edilebilecek nitelikte. Söz konusu verilerin ulusal veritabanlarına eklenmesi, ulusal koruma stratejilerine şeffaf, çok paydaşlı ve bilimsel bir çerçevede entegre edilmesi, uluslararası standartlar ve Uluslararası ÖDA Sekretaryası ile uyumunun sağlanması ve alan bazlı koruma hedeflerine altlık oluşturması amacıyla ÖDA Ulusal Koordinasyon Grubu oluşturulması hedefleniyor. 2029’da çalışma tamamlandığında Türkiye’nin ÖDA envanteri statik bir yazılı envanter olmaktan çıkıp, anlık olarak güncellenebilen çevrimiçi bir yazılım haline getirilecek,’’ dedi.

*Editöre Notlar

Önemli Doğa Alanı (ÖDA) Nedir?

Önemli Doğa Alanı (ÖDA) kavramı, Doğa Derneği tarafından, biyolojik çeşitliliğin korunması açısından kritik öneme sahip alanları tanımlamak amacıyla geliştirilmiş bir yaklaşımdır. Dünya Doğa Koruma Birliği (IUCN) kriterleri doğrultusunda belirlenen bu alanlar; hassas ekosistemleri, endemik türleri ve nesli tehlike altında olan canlıları barındıran kritik habitatları kapsar.

ÖDA Uluslararası Sekreteryası Kimlerden Oluşuyor? 

Dünya Doğa Koruma Birliği (IUCN), 2016 yılında yayımladığı “A Global Standard for the Identification of Key Biodiversity Areas” başlıklı doküman ile ÖDA metodolojisini resmen benimsemiş ve küresel ölçekte geçerli bir koruma standardı haline getirmiştir. IUCN tarafından yenilenen bu standart; küresel biyoçeşitliliğin devamlılığı açısından kritik öneme sahip alanların belirlenmesi, sınırlandırılması ve izlenmesi süreçlerine nicel kriterler getirmiştir. IUCN tarafından standartlaştırılan bu yeni çerçeve, ÖDA’ların tanımlanmasında dünya genelinde uygulanabilen, somut ve nicel eşik değerlerine dayalı bilimsel bir metodoloji sunmaktadır. Bu standartlaşma süreci, yalnızca bilimsel bir veri seti oluşturmanın ötesinde, hükümetlerin korunan alan ağlarını rasyonel ve bilimsel bir temelde genişletmelerine rehberlik etme amacı taşımaktadır. Nitekim Yunanistan, ÖDA’ları resmi mevzuatına ve ulusal politika belgelerine dahil eden ilk Avrupa ülkesi olarak bu yaklaşımın politika düzeyindeki uygulanabilirliğini kanıtlamıştır.

Bu küresel sahiplenmenin kurumsal yansıması olarak, IUCN ve BirdLife International dahil olmak üzere dünyanın önde gelen 13 doğa koruma kuruluşu bir araya gelerek “Uluslararası ÖDA Sekretaryası”nı oluşturmuştur. Bu sekretarya;

•    Ülke düzeyindeki ÖDA verilerinin Dünya ÖDA Veritabanı (WDKBA) standartlarına uygunluğunu denetlemekten,

•    Bölgesel irtibat noktalarını yöneterek ulusal süreçlere teknik destek sağlamaktan,

•    Bilimsel verilerin doğrulanması ve alanların küresel ölçekte “ÖDA” olarak onaylanması süreçlerini koordine etmekten sorumludur.

Uluslararası ÖDA Sekretaryası: 

•    BirdLife International

•    IUCN

•    American Bird Conservancy

•    Amphibian Survival Alliance

•    Conservation International

•    Critical Ecosystem Partnership Fund

•    GEF

•    NatureServe

•    Rainforest Trust

•    Re:wild

•    Royal Society for the Protection of the Birds (RSPB)

•    WWF